ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 1، فروردین 1405 ، شماره پی در پی 119

تحلیل چهار داستان سیاسی اجتماعی هوشنگ گلشیری براساس مؤلفه های شخصیت از دیدگاه نقد روانشناسی کارن هورنای

صفحه (41 - 56)
فاطمه شکری ، مریم سلحشور (نویسنده مسئول)، مریم محمدزاده
تاریخ دریافت مقاله : مهر 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : دی 1404

چکیده

زمینه و هدف: هوشنگ گلشیری از داستان نویسان پرکار ادبیات معاصر است که در بخشی از آثارش باانتخاب شخصیتهای روان رنجور و عصبی، التهابات سیاسی اجتماعی عصر پهلوی و سرخوردگی فعالان حزبی بعد از کودتا را توصیف کرده است، در این مقاله با هدف بررسی تیپولوژی شخصیتهای عصبی که عصبیت آنها به دلیل فعالیتهای سیاسی است، چهار داستان وی با نظریه کارن هورنای بررسی شده است.

روش: روش تحقیق، با مطالعه کتابخانه ای و ابزار فیشبرداری است. نگارش محتوا به شیوه «توصیفی تحلیلی» میباشد و جامعه آماری تحقیق چهار داستان «دهلیز»،«مثل همیشه»، «عکسی برای قاب خالی» و «هر دو روی سکه» از کتاب «نیمه تاریک ماه» گلشیری چاپ 1380 انتشارات نیلوفر است.

یافته ها: گلشیری در داستانهای سیاسی اجتماعی، روایتگر عملکرد و عکس العمل روشنفکران به شکست در کودتا است و در چندین داستان به تقابل افراد حزبی در تفکر مبارزه و تسلیم، امید و ناامیدی پرداخته است. بررسی چهار داستان انتخاب شده، نشان میدهد بر طبق تیپولوژی شخصیت هورنای، حالتهای دفاعی شخصیتها در مواجه با این شکست، چند دستگی روشنفکران را نشان میدهد، دستگیری و زندان، اضطراب بنیادین است که باعث عصبیت شده و شخصیتها سه حالت دفاعی مهرطلبی، انزواطبی و برتری طلبی گرفته اند. تیپ برتری طلبها در دو دسته مبارزه تا مرگ و خیانت هستند، برخی راه مبارزه را ادامه دادند و تیرباران شدند. اما برخی با خیانت به یاران حزبی، خود را از زندان نجات دادند، برخی نیز با شکست خودایده الی به انزوا روی آوردند و خودکشی کردند. مهرطلبها که بدون آرمان خاصی فعالیت میکنند، در زندان راه تسلیم و همکاری را انتخاب کردند، انزواطلبها ناامید از مبارزه به زندگی روزمره روی آورند و از افراد حزبی و فعالیت سیاسی دوری کرده اند. بدینگونه گلشیری سرخوردگی و ناامیدی، تسلیم و خیانت به یاران، خودکشی و امید به مبارزه را روایت کرده است.

نتیجه گیری: در محتوای چهار داستان، اضطراب بنیادین وقوع کودتا و التهابات سیاسی است که گلشیری عملکرد فعالان سیاسی دهه سی و چهل را روایت کرده که چگونه افرادی بعد از کودتا به ناامیدی رسیدند و با دوری از هرگونه فعالیتی تیپ انزواطلبی دارند، در مقابل آنها، اشخاصی با تیپ برتری طلبی همچنان امید به پیروزی دارند و مبارزه میکنند و کشته میشوند با با شکست در مبارزه به انزوا میرسند و خودکشی میکنند برخی هم با خیانت به افراد حزبی خود را از اضطراب میرهانند و شخصیتهای منفعل که آرمانی ندارند تسلیم میشوند و تیپ مهرطلبی دارند.

کلمات کلیدی
گلشیری , هورنای , شخصیت , اضطراب , تیپولوژی.